Ομιλία του Μωυσή Ελισάφ στην εκδήλωση για τον Κάφκα

dvart-kafka-7466dvart-kafka-7381dvart-kafka-7456dvart-kafka-7313-1dvart-kafka-7412           dvart-kafka19                               dvart-kafka-7387              

Στιγμιότυπα από την εκδήλωση για τον Κάφκα και την Πράγα του μεσοπολέμου στον Πολιτιστικό Πολυχώρο “Δ. Χατζής”

 

 

«Στον αγώνα ανάμεσα σ εσένα και στον κόσμο υποστήριζε τον κόσμο»

      Φραντς Κάφκα, αφορισμοί, 52

Προλογίζοντας την εκδήλωση αυτή θα επιχειρήσω, με την ιδιότητα του απλού – και εύχομαι και επαρκούς – αναγνώστη, να προσεγγίσω μια απάντηση στο κρίσιμο, κατά τη γνώμη μου, ερώτημα:

  • Ποιά μπορεί να είναι σήμερα σ ένα γοργά παγκοσμιοποιούμενο και μεταβαλλόμενο κόσμο η συνεισφορά της λογοτεχνίας γενικότερα και ειδικότερα στο πλαίσιο αυτό, ποια είναι σήμερα η συνεισφορά της λογοτεχνίας του Κάφκα?

1.- Ξεκινώ, λοιπόν, επιγραμματικά με δυο λόγια για το ρόλο της λογοτεχνίας γενικότερα,

Κατ αρχή να σημειώσω το αυτονόητο: Η μεγάλη λογοτεχνία είναι ένα σχολείο γλώσσας, καθώς η ίδια συνιστά έναν ωκεανό λέξεων, συντακτικών πλοκών, ρητών εκφράσεων και υπαινιγμών με τη βοήθεια των οποίων η έκφραση αποκτά σαφήνεια, διαύγεια και ακρίβεια.

Η επαρκής γλώσσα όμως δεν είναι μόνο εργαλείο έκφρασης. Είναι κυρίως ισοδύναμο της σκέψης με την οποία συνεξελίσσεται. Συνεπώς από την άποψη αυτή η λογοτεχνία είναι και σχολείο σκέψης.

Καθώς όμως  στη μεγάλη λογοτεχνία αποτυπώνεται η πολυπλοκότητα των σχέσεων των ανθρώπων, μέσα από την αλληλοδιάδραση της οποίας διαμορφώνεται ο άνθρωπος, η μεγάλη λογοτεχνία μεταβάλλεται σε καθρέφτη αυτής της πολυπλοκότητας και άρα γίνεται η ίδια ένα σχολείο κατανόησης του κόσμου ετούτου.

Η μεγάλη λογοτεχνία στο σύνολό της προσπαθεί να συλλάβει, με τη βοήθεια του μερικού, π.χ. καταγράφει χαρακτήρες, συγκρούσεις κ.λπ., το καθολικό. Δηλαδή το όλον μέσα στο οποίο, και από το οποίο, διαμορφώνεται και το επιμέρους. Από την οπτική αυτή, ο αναγνώστης της λογοτεχνίας, και εννοούμε πάντα τον επαρκή αναγνώστη, οικοδομεί και ο ίδιος μια στάση ζωής. Με άλλα λόγια, με αφετηρία τον μικρόκοσμο της μεγάλης λογοτεχνίας, οδηγείται και ο ίδιος στην αυτογνωσία. Έτσι με την έννοια αυτή η μεγάλη λογοτεχνία μεταλλάσσεται και η ίδια σε σχολείο αυτογνωσίας.

Τέλος, η μεγάλη λογοτεχνία, όπως και κάθε μεγάλη τέχνη, είναι και ένα εργαστήριο σπουδής της ομορφιάς. Είναι το εργαστήρι που πέρα από κάθε έννοια ωφελιμισμού, που τόσο τυραννά την εποχή μας, μας υποδεικνύει με τα φτερά της μαγείας και της έκστασης  και την ποιητική πλευρά της ζωής.

2.-   Και τώρα στον Κάφκα.

1.- Η Μιλένα Γέσενκα, ο μεγάλος ανέφικτος έρωτάς του, έγραφε σ’ ένα κείμενό της, και προφητικά προειδοποιούσε από τότε τους αναγνώστες του, ότι η λογοτεχνία του μένει να ανακαλυφθεί και συμπέραινε : «Όλα τα βιβλία του περιγράφουν τη φρίκη  που προκαλούν στα ανθρώπινα πλάσματα οι παρανοήσεις, τα μυστικά, οι αθέλητες ενοχές. Ήταν, σαν άνθρωπος και καλλιτέχνης, προικισμένος με τόσο οξεία συνείδηση που άκουγε ακόμη και εκεί όπου οι άλλοι, οι κουφοί, αισθάνονταν ασφαλείς». Η πρόβλεψή της επαληθεύτηκε σύντομα, όπως προκύπτει από έναν δικό του αυτοσαρκασμό που έκανε σ έναν φίλο του όταν πουλήθηκε το πρώτο του βιβλίο με τον τίτλο «Παρατήρηση»: «Πουλήθηκαν έντεκα βιβλία στου Andre», είπε. «Τα δέκα τα αγόρασα εγώ. Πολύ θα ήθελα να ξέρω ποιος είναι ο ενδέκατος».

 Ο Κάφκα ωστόσο, δεν έμεινε απαρατήρητος  ακόμη και με το ξεκίνημά του: Ένας σύγχρονός του έγραφε «Ο Φραντς Κάφκα αποτελεί την υπέρτατη ανθρώπινη μοναδικότητα που γέννησε ταυτόχρονα την υπέρτατη ποιητική μαγεία. Το  έργο του είναι ο πιο βαθύς καθρέφτης του κόσμου αυτού».

Ως προς το τι ήταν το νέο, που συνεισέφερε ο Κάφκα στη λογοτεχνία, αλλά και γενικότερα στην ανθρώπινη διανόηση, θα περιοριστώ σε τρία σχόλια:

Το πρώτο: Καμιά από τις αφηγήσεις του Κάφκα δεν είναι μια αφήγηση του συγκεκριμένου. Ενός γεγονότος , δηλαδή, που συμβαίνει από συγκεκριμένα πρόσωπα, και σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Τίποτα απ όλα αυτά. Τα πάντα στις διηγήσεις του είναι σύμβολα. Σύμβολο η «Δίκη», σύμβολο ο ήρωάς του Γιόζεφ Κ, σύμβολο ο «ιερέας» που είναι ιερέας των τιμωρημένων, σύμβολο ο «φύλακας του νόμου», που ενώ είναι επιφορτισμένος με τη φύλαξη της  μοναδικής πόρτας του νόμου, που προορίζονταν αποκλειστικά για τον Γιόζεφ Κ., την κλείνει, αφού επί – ζωής τον εμποδίζει να τη διαπεράσει. Κι ακόμη σύμβολο «Ο Πύργος»,  σύμβολο  «ο γεωμέτρης», «η ξενοδόχα». Και πιο αναλυτικά σύμβολο «η μεταμόρφωση» κατά την οποία ό άνθρωπος μεταμορφώνεται σε «μαμούνα», «η αποικία των τιμωρημένων» με τα δυο πρόσωπα και το αποτρόπαια φρικαλέο μηχάνημα βασανισμού, «ο Γιατρός του χωριού» κ.λπ.

Ποιος ο συμβολισμός αυτών των συμβόλων; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Για ένα μπορούμε να είμαστε βέβαιοι: όλων των αφηγήσεων κοινός παρονομαστής είναι το βάρος μιας περιφερόμενης ύπαρξης, ακαθόριστα ένοχης. Που περιμένει το ανύπαρκτο λυτρωτικό μήνυμα ή που κινείται διαρκώς προς την ανύπαρκτη έξοδο, προς την υπέρβαση ή προς τη δικαίωση. Αλλά που παντού και πάντα συναντά τον εγκλεισμό, το αδιέξοδο, το «Σινικό τείχος» που την περιβάλλει. Και με τον τρόπο αυτό ο Κάφκα συνθέτει την τραγικότητα του σύγχρονου ανθρώπου. Μια τραγικότητα που δεν έχει χτες, τώρα και αύριο: είναι παντού και πάντα η ίδια. Έτσι, η καφκική κοσμολογία καταλήγει να είναι μια απέραντη και διαρκής οδύνη.

Το δεύτερο: Η καφκική κοσμολογία ξεκινά με το όνειρο – Εφιάλτης και καταλήγει σ αυτό. Μόνο που δεν πρόκειται για το όνειρο  που  καταλήγει στην λύτρωση της αφύπνισης. Το όνειρο του Κάφκα είναι χωρίς ξύπνημα. Είναι, με άλλα λόγια, η συνειδητοποίηση της θνητότητας που οικοδομεί το μεγαλείο της ύπαρξης. Να σημειώσουμε ακόμη ότι με τον Κάφκα συμβαίνει και το εξής  παράδοξο, αλλά μεγαλοφυές: Σ΄  αυτή την καταθλιπτική περιήγηση ο αναγνώστης του δεν μένει απ έξω. Παρατηρητής, δηλαδή, των  δρώμενων που δεν τον αγγίζουν. Που τα παρατηρεί στην απέναντι όχθη, πέρα από εκείνον. Αντίθετα, στα κείμενα του Κάφκα, ο αναγνώστης περνά και ο ίδιος στο πλατώ των γεγονότων. Για να αισθανθεί το άγγιγμα του Εφιάλτη. Το ρίγος της φρίκης. Και αυτή είναι η μαγεία της τέχνης του.

3.-  Και το τρίτο σχόλιο: Σε μια ομιλία που έκανε ο Τόμας Μαν στην παρουσίαση του βιβλίου του «Το μαγικό βουνό», ένα βιβλίο με περισσότερες από 600 πυκνογραμμένες σελίδες,   είπε και το εξής: «Αν κανείς κατορθώσει ποτέ να διαβάσει το βιβλίο αυτό ως το τέλος, τότε του συνιστώ να το ξαναδιαβάσει». Όταν πρόκειται για τον Κάφκα θα τολμούσα να συστήσω ιδιαίτερα στους νέους, πως αν καταφέρουν να διαβάσουν κάποια από τα βιβλία, που, θυμίζω, ότι είναι πολύ μικρότερης έκτασης από «Το μαγικό βουνό», τότε  να τα ξαναδιαβάσουν και δεύτερη και τρίτη φορά. Με τη λογική ότι η επαρκής ανάγνωση δεν είναι απλώς αποδοχή, εν μέρει ή εν όλω, των ήδη υπαρχόντων. Είναι η ίδια η ανάγνωση δημιουργία. Και μάλιστα αυτοδιαμορφούμενη. Καθότι με το διάβασμα ο στόχος δεν είναι ο εμπλουτισμός της μνήμης, δεν είναι να μάθεις τι λέει το βιβλίο, αλλά περισσότερο, ύστερα από το διάβασμα, τι θα θέλεις να πεις εσύ. Κι αυτό όχι για να εντάξεις τη σκέψη σου στο νόημα του κειμένου, αλλά να ανακαλύψεις τη δική σου σκέψη με το κέντρισμα του βιβλίου. Με άλλα λόγια το ποιοτικό βιβλίο δεν προσφέρεται να ξεφύγεις από τα προβλήματά σου. Αντίθετα, προσφέρεται να εμβαθύνεις σ αυτά. Κι ακόμη το καλό βιβλίο δεν προσφέρεται να γνωρίσεις τον κόσμο, αλλά περισσότερο να γνωρίσεις τον εαυτό σου.

 Και σήμερα περισσότερο από όλους οι νέοι μας, οφείλουν να διεκδικήσουν την εκδίκηση των ονείρων τους στη βάση της λογικής του Κλεμανσώ, που είπε ότι «τόσο στον πόλεμο, όσο και στην ειρήνη κερδίζει εκείνος που δεν παραιτείται ποτέ», αλλά και με οδηγό τον αφορισμό του Κάφκα που έλεγε : «Στον αγώνα ανάμεσα σ’εσένα και στον κόσμο υποστήριζε τον κόσμο»

Ιωάννινα 21-9-2016

                                                                                         Ομιλία του Μωυσή Ελισάφ στην εκδήλωση για τον Κάφκα

 

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

9 − six =